Lukta av nybakt brød

Eg er lukkelegast når eg kan ete heimebakt brød. Kjøpebrød smakar stort sett likt, og sjølv om vårt lokale coop-bakeri lagar eitt brød som faktisk er grovt, ikkje bare i namnet, noko som dei færraste norske bakeri kan skryte av, er det ekstra stor stas å kunne setje sitt eige brød på bordet. Lukta av nybakt brød i huset er ei lukt til å bli glad av.

Det er ikkje lett å finne ei oppskrift ein er hundre prosent nøgd med. Slikt avheng av smak og behag, og eg har prøvd meg fram inspirert av oppskrifter eg har funne i kokebøker, teke bort nokre element og lagt til andre, og dermed laga meg to oppskrifter både eg og resten av familien tykkjer det vert gode brød av. Har eg sett i gang brødbaking og manglar noko av det eg treng, tek eg noko anna i staden. Som regel går det heilt greit, og ofte vert det svært gode resultat av slike tilfeldige utbyttingar og.


Grovt, saftig havrebrød
(3 brød)

1 1/2 liter vatn
25 g gjær
1 ts salt
6 dl havregryn
6 dl sammalt kveite, grov
3 ½ dl sammalt rug, fin
2 nevar linfrø
1 neve sesamfrø
14 dl kveitemjøl

Rør gjæren ut i 1 dl kaldt vatn. Varm resten av vatnet til 37°C og ha det i. Tilsett havregryn, salt, det sammalte mjølet og frøa. La kjøkkenmaskinen røre dette godt saman (på lågaste tempo) til det er godt blanda. Ha i halvparten av kveitemjølet, og la maskinen gå til også dette er godt innblanda. Ha i resten av mjølet og la maskinen røre godt (gjerne 5-7 minutt, men heile tida på lågaste tempo). Hev deigen under plast i 1-2 timar. Legg deigen på eit bord med mjøl. Bruk ikkje for mykje ekstra mjøl – bli heller litt kladdete på hendene. Del deigen i to og kna kvar del godt, før du formar dei til brød og legg dei i tre smurte former. Trykk brøda godt ned i formene. Etterhev under plast i 1-1 1/2 time. Forvarm omnen, og steik brøda nedst i omnen i 45 minutt på 200°C. Avkjøl brøda ute av formene, men på ei rist (gjerne med eit klede over).

Fullkornbrød
(3 brød)

2 dl kokande vatn
2 dl kveite heilkorn
2 nevar linfrø
1 neve sesamfrø
1 l vatn
25-50 g tørrgjær
3 dl sammalt kveite, grov
4 dl sammalt kveite, fin
2 dl sammalt rug, grov
2 dl sammalt rug, fin
14-16 dl kveitemjøl
3 dl kesam, 1%
1 ts salt

Slå det kokande vatnet over heilkorn og eventuelt også over frøa. Rør om og la blandinga stå i minst 20 minutt. Det gjer ingenting om det vert nokre timar i staden. Ha blandinga i bakebollen saman med alt det sammalte mjølet, og mesteparten av det fine, kesam, salt og vatn som er mellom 45 og 50ºC varmt. La kjøkkenmaskinen blande dette godt saman, og tilsett resten av mjølet under vegs. Lat deigen heve under plast i 1-2 timar. Bak ut og legg i 3 smurte former. Bruk gjerne olivenolje til smøringa. Trykk brøda godt ned i formene, og legg plast over. La brøda heve i 1-1 ½ time, og steik på 200ºC i 45 minutt. Ta brøda ut av formene og la dei kjølne på rist.

No kan det sjå ut som eg alltid bruker fersk gjær til den eine brødtypen, og tørrgjær til den andre. Det stemmer ikkje. Fersk gjær og tørrgjær går i periodar hjå meg. Bruk det som passar deg best. Men temperaturen på vatnet er viktig! 37ºC for fersk og mellom 45 og 50ºC for tørrgjær. Grunnen til at tørrgjær krev varmare vatn, er at han treng ekstra varme for å "vakne opp" frå den tørre tilstanden han er i.

Eg lagar tre brød i slengen og frys to av dei. Når eg tek dei opp av frysaren att, tek eg dei ut av plastposen og legg dei i eit kjøkkenklede.

Hyggeleg bakegåve

I går fekk eg ei hyggeleg førjulsgåve. Ein kollega av meg gav meg ein fin kakeboks med litt peparkakedeig i. På utsida hang oppskrifta.

Vel heime ønskte minstemann at vi skulle starte baking med ein gong etter middag, så det gjorde vi. Det var herleg å bare setje igang med kjevling utan å måtte lage deig. På kjøkkengolvet sto cd-spelaren og gav oss Tove Janssons Pappaen og havet på lydbok, med Nils Ole Oftebro som innlesar. Ein fin ettermiddag!

Formene vart nøye utvald av den yngste bakarmeisteren, og sjølvsagt måtte mummitrollforma med, sidan det jo var Mummitrollet vi høyrde på.

Etter steikinga kom den obligatoriske smakinga. Verkeleg gode kaker! Så denne deigen kjem eg nok til å lage sjølv og. Og kollegaen min kom med eit praktisk råd: Det går an å fryse deigen i porsjonspakkar, slik at ein kan bake bare litt om gongen, men heller over fleire dagar. Den sjettedelen av deigen som vi fekk, var akkurat nok til tålmodet til ein 7-åring, og vi fekk to brett med kaker. Det som ikkje gjekk i smakemagane, fekk plass i boksen deigen kom i.

Pepperkakemenn

375 g sukker

1/2 kg smør

1/2 kg sirup

1 kg mjøl

1 1/2 ts natron

1 1/2 ts bakepulver

1 1/2 ts ingefær

1 1/2 ts kanel

1 1/2 ts koreanderfrø

1 1/2 ts pepar

2 ts anis

Rør saman sukker og smør. Rør i sirup. Bland saman krydder og mjøl og ha det i deigen. Steik på 180 grader celcius i omlag 10 minutt. Deigen kan delast i bitar og frysast ned.

Tusen takk, Reidun, for den fine gåva! No har eg bare to spørsmål: Knuser du koreanderfrøa i morter først, eller er det ferdig malen koreander du bruker? Og kor lang tid før utbaking tek du deigen opp av frysaren?

Ja, vi elskar suppe!

Korleis få ein 7-åring som med jamne mellomrom høglydt erklærer at han ikkje liker blomkål og brokkoli til å elske blomkål- og brokkolisuppe? Eg har (tilfeldigvis og til mi store overrasking) funne oppskrifta: Ver like gnien på loffen som hustellærarmor di. Loff er like sjeldan kost i heimen vår som han var i min heim då eg var liten. Det er grovbrød ein blir mett av, og det er dermed det vi har i hus det meste av tida. Men første gongen vi serverte blomkål- og brokkolisuppe til middag, hadde vi parisarloff med smør ved sida av. Det slo an! Like sultefora på loff som eg kan hugse eg var då eg var liten, heiv vesleguten seg over brødet. Og like streng som eg hugsar mor mi var, sa eg at ein ikkje kunne ete seg mett til middag på bare loff. Dermed måtte guten (med mange grimasar) ete litt suppe og. Og oppdaga (til si store overasking) at det var godt. Verkeleg godt. Så denne suppa har vi relativt ofte her i huset. I dag var dette middagen. Og kven var det som føreslo dagens middag? Den vesle loffeetaren...

Blomkål- og brokkolisuppe

1 ss smør
1 stor løk
2 kvitløksfedd
1 ts tørka dill
500 g blomkål og brokkoli blanding
7 ½ dl hønsekraft
4 store poteter (av typen som vert mjølne når dei er kokte), skrelte og i terningar
1 dl matfløyte
1 ½ dl lettmjølk
½ ts pepar
½ ts salt
2 ½ dl riven, gjerne mager, ost

Smelt smør og fres hakka løk under omrøring til han er mjuk og blank, omlag 3 minutt. Ha i finhakka kvitløk og dill. Fres vidare omlag 1 minutt. Ha i blomkål, brokkoli og poteter. Hell i kraft og kok opp. Legg lok på gryta og la suppa småkoke til grønsakene er møre, omlag 10 minutt.

Hell suppa i ein hurtigmiksar (eller bruk stavmiksar) og mos grønsakene.

Hell suppa tilbake i gryta. Bland inn fløyte, salt og pepar. Varm suppa opp til kokepunktet. Ha i 2 dl ost og la han smelte (ikkje kok!). Hell suppa i varme tallerkar og strø resten av osten over. Server med det same.

Kjøttkaker versus fiskebollar

Ei historie som går om mi munnrappe mormor handlar om då ho fekk besøk av nevøen sin frå byen. Sjølv var mormor oppvaksen i finare strøk i Stavanger, men gifta seg med ein odelsgut frå Jæren og fekk fem barn med han. I huset medan barna budde heime budde og svigerfar hennar, gardsgut og jente (tenestejente). Slik vart det mange om beinet, og ungane hadde nok lært seg at ein måtte ta til seg maten før han forsvann. Nevøen var son til ei søster som budde att i byen, og han var av det beskjedne og forsiktige slaget. Så då mormor høfleg lurde på om Reidar ville ha kjøttkaker eller fiskebollar (truleg var det restemiddag som sto på bordet), drog han fælt på det: ”Je vet ikke je, moster.” ”Imidlertid er det bare fiskeboller igjen!” laud det kontante svaret.

Sjølv er eg ikkje i tvil. Kjøttkaker har aldri vore nokon favoritt. Riktig oppskrytt som ein av våre såkalla nasjonalrettar tykkjer eg det er. Korkje mors eller andre sine kjøttkaker freistar nemneverdig om eg kan få lov til å velje noko anna. Får eg fiskebollegryta til mannen min i staden, vert eg ekstra glad:

Ragnvalds fiskebollegryte

1 boks fiskebollar inkludert kraft (vel ein boks utan E621 glutamat/smaksforsterkar)
2 ss kveitemjøl
1 eple (jo syrlegare, jo betre)
2 dl frosne, grøne erter

blomkål eller brokkoli i passe mengd
¼ purre
1-2 gulrøter
3 dl matfløyte
2-4 ts karri

Rist saman fiskebollekraft og kveitemjøl i ein sauseristar. Hell i ei gryte saman med matfløyte. Kok opp under omrøring og la koke i omlag fem minutt saman med purre og gulrøter i skiver og fiskebollar. Rør av og til. Ha i eple, karri, blomkål/brokkoli og frosne erter. La alt koke opp. Smak til med salt og pepar. Server med kokte poteter.

Fiskebollepizza – vår helgepizza

Bare så det er sagt: Det er ikkje fiskebollar på vår vanlege helgepizza. Men yngstemann i huset tykkjer dei små mozarellaostane som vi bruker på pizzaen ser ut som fiskebollar. Eigentleg er dette bror min og sambuarens hans si fredagspizza-oppskrift. Men sidan vi har omarbeidd oppskrifta for å få pizzaen perfekt til oss, er oppskrifta no ganske annleis enn den vi eingong fekk. Blant anna vil både bror min og andre Italia-kjennarar nok fnyse lett over det sammalte mjølet eg alltid puttar i deigen. Men for oss passar det bra. Her kjem oppskrifta:

Deig:
1 ½ dl vatn
12 ½ g fersk gjær (eller omlag ½ pakke tørrgjær)
1 ts salt
ca 1 dl sammalt grov kveite
ca 2 ½ dl fint kveitemjøl

Bland saman ingrediensane til ein deig. Ved tørrgjær blandar ein gjæren med mjøl og salt før ein blandar i vatn som held mellom 45 og 50 grader. Ved fersk gjær rører ein gjæren ut i 37 graders varmt vatn før ein blandar inn salt og deretter mjøl. Lat deigen heve til dobbel storleik.

Saus:
1 boks hakka tomatar
1-2 ts salt
15-20 vri pepar (frå peparkvern)
½ ts sukker
1-2 ss pesto (den aller beste er den økologiske frå Alternativ mat)
nokre dropar Hot pepper sause
ein knivsodd sterkt chilipulver
(Bror min har ein klunk olivenolje i sausen i staden for pesto, og har fersk basilikum på toppen av pizzaen.)

Bland alt og smak til. Dette er nok til 2-3 pizzaar.

Pensle ei bakeplate med olivenolje, og kjevle deigen ut på denne.

Ha på saus og deretter skinke eller pepperonipølse. Vi plar bruke Birkebeiner- eller Standa-skinke (spekeskinke).

Klipp opp alle mozarellaane i ein boks over.

Steik på 250 grader nedst i omnen til pizzaen er gyllen. Server med det same.

Min daglege graut

Dei siste to åra har eg starta dagen med havregraut. Tidlegare har eg alltid starta dagen med brødskive, og ofte har matlysta mangla, både på morgonskiva og skivene seinare på dagen. Med grautstart har eg lyst på frukost, og matlysta er også til stades når eg seinare på dagen skal ete brødskive. Eg lagar graut av 1 toppa dl havregryn, 2 ½ dl vatn og litt salt. I starten åt eg grauten med kanel, tyttebærsyltetøy og mjølk, men no har eg funne den perfekte toppinga: 1 boks kesam (1%), ½ banan, 1 ½ - 2 dl frosne (eller friske) bringebær. Det går sjølvsagt an å bruke andre bær og. Friske blåbær er herleg, men sesongen for desse er jo kort. Derfor vert det oftast frosne bringebær.

Først havregryn, salt og vatn i gryta.

Etter litt koking er det blitt ein passe tjukk graut.

Dryss på kanel.

Medan grauten står i skåla og ventar, har eg kesam, banan og bringebær i hurtigmiksaren.

Etter nokre rundar ser det slik ut. Mmm... Rekk til 3-4 grautmorgonar.

Så er grauten klar. God apetitt!

Tomatsalat på hyttegolv

Kva trengst for å få ein avslappande kveld på hytta? Tomatar, fersk basilikum og fetaost i olje. Kutt og bland. Tomatsalat og yatsy er ein god og avslappande hyttekombinasjon.

Å slumpe over nye oppskrifter

Eg bruker ikkje buljongterningar, men lagar mi eiga kraft som eg frys og tek opp når det trengst. Det har for det meste gått i hønsekraft, laga av høns (som det no er nesten umogleg å få tak i i butikkane), løk, gulrøter og sellerirot. Fram til nyleg har eg ergra meg over at eg, sjølv om eg jo dreg ut alle dei gode smakane av ingrediensane, må kaste så mykje fin mat etterpå. Gulrøtene har ofte sonen min gumla i seg, men høna har gått i våtavfallet. Då det gjekk opp for meg at det i grunnen bare var meg sjølv som kunne gjere noko med saka, gjorde eg det ved neste høve. Då førre ladning hønsekraft var forsvarleg ausa på gamle syltetøyglas og sette til kjøling, reinska eg hønsebeina for kjøt, og la dei i mine eminente fryse-Tupperware-boksar. Til nedkjøling med dei og. Og sidan fraus eg alt saman.

Så langt alt vel, men kva kunne kjøtet brukast til? Eg bestemde meg for å prøve meg på ein sjølvkomponert hønseragu, inspirert av fiskebollegryta til mannen min. Det sto ein nesten full boks lettrømme i kjøleskåpet som var gått nokre dagar over best før-dato. Han såg og lukta fint, så eg bestemde meg for å bruke han som basis for ein saus. Litt vatn iblanda eit par spiseskeier kveitemjøl vart hivne i sauseristaren. Rist, rist, ferdig. I gryta saman med lettrømmen. Røre, røre. Karri passar godt både til fiskebollar og høns, så det bestemde eg meg for å ha i. Mykje karri må til, tenkte eg, og rista glaset godt over gryta. Men var han ikkje litt vel brun i fargen, denne karrien i dag, grubla eg over medan eg starta å røre. Ikkje før var tanken tenkt så forsto eg kva eg hadde gjort. Kvar morgon er det kanelen som vert henta ut av skåpet. Automatisk var det den eg hadde grabba då karrien skulle ut til bruk. I eit lite sekund kjende eg panikken breie seg. Kva skulle eg no lage saus av? Men eg roa meg fort ned att. Hadde ikkje eg både fått servert og sjølv laga sør-afrikansk Bobooti, ein god kjøtrett med kanel i? Då var vel kanel i hønsesausen verdas minste problem? Det verkelege karriglaset måtte fram frå skapet, og dermed fekk sausen ein meir vanleg karrifarge.

Løk og rosiner fekk koke med i sausen ei stund saman med hønsekjøtet.

Smakte til med salt og pepar, og hadde i frosne, grøne erter og eple i bitar.

Då raguen hadde nådd kokepunktet att var han ferdig. Eg kokte poteter ved sida av, og det vart ein grei middag.

Men ein del vart det att (seksåringen rynka på nasen og ville bare ha poteter), og i frykt for at det skulle hamne i søpla, tok eg allereie neste dag litt ragurest på føremiddagsskiva. Det vart suksess! Både eg og mannen min kosa oss svært med dette gode pålegget, som altså vart ein større slagar på skiva enn som middagsmat.